Dit artikel is onderdeel van de reeks “De geschiedenis van het bordspel”.
Wat is Mehen?
Mehen is een van de oudste en meest raadselachtige bordspellen uit het Oude Egypte. Het werd vooral gespeeld tijdens het Oude Rijk (ca. 2700–2200 v.Chr.) en verdween daarna bijna volledig uit het culturele landschap. De naam “Mehen” verwijst naar een goddelijke, beschermende slang die Ra, de zonnegod, omcirkelt tijdens zijn nachtelijke reis door het dodenrijk.
Het spelbord heeft de vorm van een opgerolde slang, met segmenten die dienst deden als vakjes voor pionnen. De exacte regels van Mehen zijn doorheen de jaren verloren gegaan, maar op basis van opgravingen en teksten wordt aangenomen dat het een combinatie was van een racespel en een vangspel. De symboliek van de slang als beschermer én gevangenhouder past binnen de bredere religieuze context van Egypte.
Hoe zag het spel Mehen eruit?
Mehen-borden bestaan uit een spiraalvormig patroon van vakjes, soms met wel 400 segmenten, maar er zijn ook versies met slechts 30 of 40 vakjes. Sommige exemplaren zijn in steen uitgehouwen, andere van hout met bijbehorende speelstukken, zoals leeuwenfiguren en knikkers of schijven. Meestal heeft het bord geen tekstuele aanduidingen, maar de vorm spreekt boekdelen over de connectie met de god Mehen.
Op enkele graven zijn speelstukken voor Mehen afgebeeld: leeuwen, leeuwinnen en bolvormige pionnen. Sommige van deze stukken zijn in vakjes geplaatst die verdiept zijn, wat doet vermoeden dat het spel fysieke manipulatie van de borden en stukken vereiste. Ook de draairichting van de slang varieerde – soms met de klok mee, soms ertegenin – wat erop wijst dat er geen standaardopstelling bestond.
De spelregels van Mehen
De exacte spelregels van Mehen zijn nooit overgeleverd, maar archeologen vermoeden sterk dat het om een racespel ging. Waarschijnlijk was het de bedoeling om de speelstukken van de staart naar de kop van het slangenvormige speelbord te bewegen. Binnen Egypte zijn sporen van Mehen enkel teruggevonden in grafcontexten, wat doet vermoeden dat het spel een diepere, symbolische betekenis had: het verbeeldde mogelijk de reis van de Ba – de ziel van de overledene – door de onderwereld, langs het lichaam van de slang Mehen, om uiteindelijk herboren te worden bij de zonnegod Ra aan de kop van de slang.
In 2024 wierp een nieuwe studie verrassend licht op het spelverloop. Onderzoekers stelden dat het spel wellicht draaide rond een eenvoudig maar ingenieus mechanisme: ‘knikker raden’. Hierbij stopte één speler een willekeurig aantal knikkers in zijn hand, waarna de andere speler moest raden hoeveel er verborgen zaten – het juiste aantal bepaalde vervolgens hoeveel stappen een pion mocht zetten op het slangenpad.
Opvallend is dat de leeuw- en leeuwinfiguren, die vaak met Mehen worden geassocieerd, te groot zijn om daadwerkelijk over het bord te bewegen. Dit wijst erop dat zij een andere, misschien ceremoniële of symbolische rol speelden in het spel, terwijl de knikkers zelf vermoedelijk ook een actieve rol hadden in de voortgang van het spel.
Religieuze betekenis en symboliek
De religieuze betekenis van Mehen is diep verweven met de Egyptische mythologie. In mythologische teksten zoals de Coffin Texts wordt Mehen genoemd als een slang die de Zonnegod Ra omringt en beschermt tijdens zijn reis door de nacht. In ‘Die Sprache der Pharaonen’ van R.Hanning wordt de vergelijking gemaakt met Ouroboros.
Het spel was mogelijk een manier voor elite-Egyptenaren om geheime religieuze kennis te oefenen of symbolisch te representeren. Spelen betekende dan meer dan vermaak: het was een vorm van ritueel, waarbij men zich voorbereidde op de reis door het dodenrijk. Deze diepe symboliek maakt Mehen uniek onder de Egyptische spellen.
Historisch verloop en verdwijning
Mehen kende zijn bloeiperiode in Egypte tijdens het Oude Rijk, maar verdween daarna abrupt uit de archeologische vondsten. Waarschijnlijk heeft de sociale onrust tijdens de Eerste Tussenperiode geleid tot het verlies van deze rituele praktijken. Pas 2000 jaar later, tijdens een culturele revival in de Late Periode, duikt Mehen weer kort op in enkele tombes, vermoedelijk als symbolische verwijzing naar oude tradities.
Deze “neo-Memphitische” opleving gebruikte kunst, rituelen en spelvormen uit het Oude Rijk om culturele continuïteit te benadrukken. Toch keerde Mehen niet meer terug als actief spel in het dagelijks leven.
In Cyprus overleefde Mehen nog langer. Daar werd het spelbord soms gecombineerd met het spelbord van Senet.
Internationale verspreiding
Net als Senet verspreidde ook Mehen zich vermoedelijk buiten Egypte, met name naar Cyprus, waar het mogelijk werd aangepast aan lokale spelvormen
Toch is er weinig bewijs dat Mehen, zoals Senet, andere bordspellen sterk beïnvloedde. De unieke vorm en rituele functie maakten het spel lastig exporteerbaar. Waar Senet openstond voor evolutie, bleef Mehen eerder mysterieus en ontoegankelijk.
Conclusie
Mehen is een spel dat evenzeer een religieus ritueel als een spel was. De vorm, symboliek en mysterieuze herkomst maken het tot een uniek cultureel artefact van het Oude Egypte. Hoewel de regels verloren zijn gegaan, blijft Mehen een fascinerend venster op de spirituele en sociale beleving van spel in de oudheid.