De geschiedenis van het bordspel: Senet

Een standaard Senet-bord bestond uit dertig vakjes, gerangschikt in drie rijen van tien. Senet was een bordspel voor 2 spelers die staafjes of stokjes gebruikten als dobbelstenen, en met pionnen van verschillende kleuren speelden. De exacte spelregels zijn jammer genoeg niet overgeleverd, maar archeologen en wiskundigen hebben geprobeerd die te reconstrueren op basis van inscripties en statistische analyses.

Verschillende versies van het spel tonen symbolen op vakje 15 en vakje 26 tot 29, wat mogelijk specifieke religieuze betekenissen had. Sommige gereconstrueerde regels suggereren een mix van strategie en kans, wat het spel aantrekkelijk en onvoorspelbaar maakte. Moderne digitale simulaties hebben zelfs geprobeerd te bepalen welke regels het spel eerlijker of spannender maken.

Opvallend is dat Senet ongeveer 2000 jaar lang populair was en dat het spel en de spelregels gedurende die periode waarschijnlijk amper veranderd zijn.

Hoewel de exacte spelregels van Senet in de nevelen van de tijd verloren zijn gegaan, hebben historici zoals Timothy Kendall en R.C. Bell op basis van eeuwenoude teksten en archeologische vondsten hun eigen reconstructies gemaakt. Omdat deze bronnen over een periode van meer dan duizend jaar verspreid zijn, is het waarschijnlijk dat het spel in de loop der tijd veranderde. Toch zijn hun interpretaties de basis geworden voor de meeste moderne Senet-sets.

Doel van het spel

In Kendall’s versie van Senet is het doel simpel: wie als eerste al zijn vijf pionnen van het bord krijgt, wint. In zijn oorspronkelijke publicatie uit 1979 gebruikte Kendall zeven pionnen per speler. Wil je een langere speelduur? Dan kun je tot tien pionnen per speler gebruiken.

Het werpen van de stokken

Het lot speelt een rol via een set van vier platte houten stokken — elk met een witte en een zwarte zijde — die dienen als een soort primitieve dobbelstenen.

Na het werpen bepaalt het aantal witte zijden hoeveel vakjes je een pion mag verplaatsen:

• 1 wit = 1 stap
• 2 wit = 2 stappen
• 3 wit = 3 stappen
• 4 wit = 4 stappen
• 0 wit (dus 4 zwart) = 5 stappen, een geluksworp!

Na elke worp kies je een pion en beweeg je die over het bord, beginnend bij Huis 1 en richting Huis 30.

Slagen en blokkeren

Kom je bij het verplaatsen van je pion op een vak met je eigen pion? Dan moet je deze naar het eerstvolgende vrije huis terugzetten. Staat er een pion van je tegenstander? Dan mag je die slaan: jouw pion neemt zijn plaats in, en de geslagen pion wordt achteruit verplaatst naar het eerste lege huis.

Strategisch positioneren is cruciaal, want drie of meer aaneengesloten pionnen van dezelfde speler vormen een blokkade waar de tegenstander niet voorbij mag.

In 1979 publiceerde ook R.C. Bell zijn eigen reconstructie van Senet, grotendeels gelijk aan die van Kendall — maar met enkele opvallende verschillen die het spel een andere dynamiek geven:

Direct in actie met tien pionnen
Beide spelers starten met tien pionnen, die aan het begin van het spel meteen op het bord worden geplaatst. Ze worden om en om neergezet — een witte pion op Huis 1, een zwarte op Huis 2, enzovoort — tot de eerste twee rijen volledig gevuld zijn. Het spel begint dus meteen met een vol slagveld.

Een dobbelsteen in plaats van stokken
In plaats van houten stokken gebruikt Bell een vierzijdige dobbelsteen. Wie het hoogste aantal ogen gooit, mag beginnen. Daarna gooien de spelers om beurten.

Slaan is verplicht — en definitief
Zodra je een tegenstander kunt slaan, móét je dat doen. Maar anders dan bij Kendall, wordt de geslagen pion van het bord verwijderd — hij komt niet meer terug. Dat maakt elke aanval extra krachtig én onomkeerbaar.

Eenvoudigere regels voor speciale huizen
De vijf huizen met symbolen blijven bijzonder, maar eenvoudiger dan bij Kendall. Pionnen die hierop staan kunnen niet worden geslagen en mogen van het bord worden gehaald (gescoord) zodra de speler in een beurt het juiste getal gooit.

Winnaar: wie het meeste scoort
Het spel eindigt zodra het bord leeg is. De speler die de meeste eigen pionnen heeft gescoord, wint. Niet alleen snelheid telt, maar ook tactisch behoud van je stukken.

Senet was meer dan een tijdverdrijf. In het Nieuwe Rijk kreeg het spel een symbolische rol als allegorie voor de reis naar het hiernamaals. Graven tonen farao’s die Senet spelen met goden zoals Isis, waarmee zij hun toegang tot het dodenrijk probeerden veilig te stellen.

Deze religieuze lading maakte van Senet een ritueel object, niet alleen een spel. Het werd gezien als een manier om orde te brengen in de chaos van het bestaan en de dood. De aanwezigheid van Senet in de context van mummificatie en grafkunst versterkt deze spirituele dimensie. Dat blijkt ook uit ‘The Great Game Text’, waarin Senet wordt gezien als metafoor voor de reis van de Ka door de Doeat.

De vorm en symboliek van het Senet-bord veranderde geleidelijk. Zo toont een bord uit de Rosicrucian Egyptian Museum een overgangsstijl tussen het Middenrijk en het Nieuwe Rijk, wat wijst op een voortdurende culturele ontwikkeling.

Dit toont aan dat het spel zich niet alleen geografisch, maar ook chronologisch aanpaste aan nieuwe tradities. Subtiele verschillen in vakjes en tekens weerspiegelen mogelijk regionale rituelen of veranderende opvattingen over de dood. Archeologen gebruiken deze evolutie om Senet-sets te dateren en hun context beter te begrijpen.